بكوشد ، و اين تعبير در كلمات روزمره نيز ديده مىشود ، كه مىگوئيم فلان كس از چهار طرف گرفتار قرض يا بيمارى يا دشمن شده است . و اينكه سمت بالا و پائين ذكر نشده به خاطر آن است كه انسان معمولا در چهار سمت ، حركت و فعاليت دارد . اما در روايتى كه از امام باقر ع نقل شده ، تفسير عميقترى براى اين چهار جهت ديده مىشود ، آنجا كه مىفرمايد : « منظور از آمدن شيطان به سراغ انسان از » پيش « رو اين است كه آخرت و جهانى را كه در پيش دارد در نظر او سبك و ساده جلوه مىدهد ، و منظور از » پشت سر « اين است كه آنها را به گرد - آورى اموال و تجمع ثروت و بخل از پرداخت حقوق واجب به خاطر فرزندان و وارثان دعوت مىكند ، و منظور از » طرف راست « اين است كه امور معنوى را به وسيله شبهات و ايجاد شك و ترديد ، ضايع مىسازد ، و منظور از » طرف چپ « اين است كه لذات مادى و شهوات را در نظر آنها جلوه مىدهد ( 1 ) . در آخرين آيه مورد بحث بار ديگر فرمان بيرون رفتن ابليس از حريم قرب خدا و مقام و منزلت بالا صادر مىشود ، با اين تفاوت كه در اينجا حكم طرد او به صورت تحقيرآميزتر و شديدتر صادر شده است و شايد به خاطر لجاجتى بود كه شيطان در مورد اصرار در وسوسه افراد انسان به خرج داد ، يعنى در آغاز تنها گناه او سركشى از اطاعت فرمان خدا بود و به همين جهت فرمان خروج او صادر شد ، اما بعدا گناه بزرگ ديگرى بر گناه خود افزود و آن تصميم گمراه ساختن دگران بود ، به او فرمود : « از اين مقام با بدترين ننگ و عار بيرون رو و با خوارى و ذلت فرود آى » ! ( * ( قالَ اخْرُجْ مِنْها مَذْؤُماً مَدْحُوراً ) * ) ( 2 ) .

--> ( 1 ) تفسير مجمع البيان جلد 4 صفحه 403 . ( 2 ) « مذؤم » از ماده « ذئم » ( بر وزن طعم ) به معنى عيب شديد است ، و « مدحور » از ماده « دحر » ( بر وزن دهر ) به معنى بيرون راندن توأم با ذلت و خوارى است .